Δευτέρα, 27 Σεπτεμβρίου 2010

Καλλικράτης ή Συμμετοχικός Προϋπολογισμός;



Του Δημοσθένη Παπαδάτου-Αναγνωστόπουλου,
πολιτικού επιστήμονα,
Υποψήφιου Δημοτικού συμβούλου Στάση Βύρωνα


Με τι κριτήρια θα ψηφίσουν οι πολίτες στις 7 Νοέμβρη: πολιτικά ή «τοπικά»; Θα διαλέξουν πολιτικές παρατάξεις ή πρόσωπα εμπιστοσύνης; Θα σκέφτονται πάνω από την κάλπη το Μνημόνιο και την οικονομική κρίση ή απλά θα επιλέξουν αυτόν που (θα) κάνει έργα για την πόλη του;


Μέχρι χτες, η κυβέρνηση και ο πρωθυπουργός ήθελαν ως κριτήριο το δεύτερο: τα πρόσωπα, τα έργα, το «τοπικό». Σήμερα ζητούν «δημοψήφισμα» υπέρ του Καλλικράτη.


Η μεταστροφή αυτή της κυβέρνησης αποτελεί μια πρώτη επιβεβαίωση όσων πιστεύουμε πως το αυτοδιοικητικό είναι και αυτό πολιτικό, όσων δηλαδή θεωρούμε ότι η γενική κοινωνική και πολιτική κατάσταση (η κρίση, ο Καλλικράτης και το Μνημόνιο) δεν είναι δυνατό να μην επηρεάζει τις τοπικές υποθέσεις.


Το πραγματικό δίλημμα για τις εκλογές που έρχονται, ωστόσο, δεν είναι «Καλλικράτης και κεντρική πολιτική» από τη μια και «τοπικά κριτήρια, πρόσωπα και έργα» από την άλλη. Θα προσπαθήσω, έτσι, να δείξω: α) πως, ό,τι και να λένε τα «πρόσωπα», Καλλικράτης και έργα δεν πάνε μαζί· η ύπαρξη του ενός περιορίζει το άλλο, και β) πως το πραγματικό δίλημμα για τις αυτοδιοικητικές εκλογές που έρχονται είναι «Καλλικράτης ή Συμμετοχικός Προϋπολογισμός».


Καλλικράτης; Όχι, ευχαριστώ!


Το να διαβάσει κανείς τον Καλλικράτη -ή, έστω, μια περίληψή του- θα άξιζε περισσότερο απ’το να διαβάσει τα πολυτελή και ογκώδη προγράμματα των υποψηφίων δημάρχων που τον υποστηρίζουν· σε αυτούς συμπεριλαμβάνεται, βέβαια, και ο κ. Χαρδαλιάς (και μαζί το πολυτελές άλμπουμ που διανέμει).


Χωρίς υπερβολή, έπειτα από αρκετά χρόνια, το κείμενο του «Καλλικράτη» θα μπορούσε να διδάσκεται στα σχολεία ως παράδειγμα για το πώς μια αυταρχική κυβέρνηση και οι σύμμαχοί της, προσπαθούσαν κάποτε (σήμερα), να εξαφανίσουν κάθε ενδεχόμενο επιτυχημένης αντίδρασης των τοπικών κοινωνιών σε μια οικονομική πολιτική που αφήνει πίσω της λουκέτα σε υπηρεσίες, ανέργους και φτωχούς –αλλά δημιουργεί ταυτόχρονα νέα πεδία κερδοφορίας μέσα στην κρίση για τους λίγους οικονομικά ισχυρούς,, με την «εγγύηση» του ΔΝΤ.


Με αυτήν την έννοια:


* Προκαλεί απορία (επιεικώς...) η προσπάθεια να αποσυνδεθεί ο Καλλικράτης από το ΔΝΤ, όταν ο πρώτος προβλέπεται ρητά στο κείμενο του Μνημονίου (σελ. 12 και 20) και όταν στο κείμενο αυτό υπολογίζονται με χαρακτηριστική ακρίβεια τα έσοδα από τις επιδιωκόμενες περικοπές των δαπανών που επιβάλλει: 500 εκ. ευρώ για το 2011, 500 εκ. ευρώ για το 2012 και 500 εκ. ευρώ για το το 2013 (σελ. 17 και 18). Κι αυτά, ενώ η Κεντρική Ένωση Δήμων και Κοινοτήτων (ΚΕΔΚΕ) λέει πως, η κάλυψη των σημερινών αναγκών των Δήμων και των πολιτών, απαιτεί 4 δις ευρώ επιπλέον πόρους από το κράτος...


* Προκαλεί θλίψη οι υποψήφιοι να ορκίζονται ότι «πάνω απ’όλα» βάζουν την πόλη, όταν ο Καλλικράτης ζητά την απόλυση συνολικά 35.000 εργαζομένων με συμβάσεις ορισμένου χρόνου και μισθώσεις έργου, ενώ καταργεί 4.000 Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου, με στόχο την «εξοικονόμηση» προσωπικού - και παρά τις συνέπειες που θα προκύψουν για την ποιότητα των υπηρεσιών ενός Δήμου. Μήπως ισχύει ότι με τόσο χρεωμένο Δημόσιο και τόσο μεγάλο έλλειμμα, δεν γίνεται αλλιώς; Η απάντηση είναι «όχι»: ο ίδιος ο εκπρόσωπος του ΔΝΤ στην περίφημη «τρόικα» το διαψεύδει. Παραδέχεται, δηλαδή, ότι «το πραγματικό πρόβλημα της Ελλάδας δεν ήταν τόσο το δημόσιο χρέος» και ότι πιο σημαντική από την μείωση του ελλείμματος ήταν η προώθηση των μεταρρυθμίσεων στο Ασφαλιστικό, στην αγορά εργασίας και στο πλαίσιο για τις εγχώριες και ξένες επενδύσεις, καθώς και ο Καλλικράτης (Π. Τόμσεν, Ελευθεροτυπία, 17.9.2010). Με απλά λόγια, ο άνθρωπος λέει πως το χρέος και το έλλειμμα αποτελούν το πρόσχημα για να γίνει στην Ελλάδα ό,τι ήταν αδιανόητο εδώ και 30 χρόνια, τόσο για τις εργασιακές σχέσεις, όσο και για τα δημοκρατικά δικαιώματα, συμπεριλαμβανομένης της συμμετοχής των πολιτών στις τοπικές υποθέσεις. Γιατί, εξάλλου, να συμβεί στην Ελλάδα κάτι διαφορετικό απ’αυτό που συνέβη σε όλες τις χώρες που «περιέλαβε» μέχρι σήμερα το ΔΝΤ;


* Προκαλεί γέλιο το γεγονός ότι πολλοί δήμαρχοι (και μαζί ο κ. Χαρδαλιάς) ορκίζονται στο όνομα της δημοκρατίας, της διαβούλευσης και της κοινωνίας των πολιτών, την ίδια στιγμή που ο Καλλικράτης (τον οποίο στηρίζουν), όχι μόνο συνενώνει αυθαίρετα και χωρίς συζήτηση 1033 δήμους και κοινοτήτες στους 325 (!), αλλά περιθωριοποιεί αυταρχικά τις κινήσεις των πολιτών, δίνοντας την απόλυτη εξουσία (3/5 των εδρών) στον πρώτο συνδυασμό, ανεξαρτήτως του ποσοστού που αυτός θα παίρνει στις εκλογές! Κι αυτά, χωρίς να συνυπολογίσουμε τα εμπόδια που θέτει ο Καλλικράτης στις μικρές δημοτικές κινήσεις, ζητώντας τους πλήρη κεντρικά και τοπικά ψηφοδέλτια, ως εάν επρόκειτο να εκλεγεί το 100% των συμβούλων τους σε όλα τα επίπεδα.


* Προκαλεί, τέλος, οργή η -προβλεπόμενη για κάθε Δήμο- συγκρότηση Οικονομικής Επιτροπής, στην οποία η συμμετοχή της τοπικής αντιπολίτευσης δεν θεωρείται υποχρεωτική –άρα η πλειοψηφία μπορεί να κάνει ανεμπόδιστη ό,τι θέλει!


Τι περιθώρια έχει για «έργα» ένας δήμαρχος, όταν ο Καλλικράτης του αφαιρεί εκατομμύρια ευρώ; Πόσο σοβαρά μπορούμε να μιλάμε για «αυτοδιοίκηση», όταν ο Δήμος αφήνεται χωρίς πόρους και οι πολίτες δεν συμμετέχουν σε καμιά οικονομική-διοικητική απόφαση; Και πώς μπορούμε να εμπιστευτούμε για δημάρχους αυτούς που αποδέχονται εξαρχής το αντιδημοκρατικό πλαίσιο που θέτει για την αυτοδιοίκηση ο Καλλικράτης;


Συμμετοχικός Προϋπολογισμός ενάντια στον Καλλικράτη


Υπάρχει άλλη λύση; Ασφαλώς ναι. Και μάλιστα εφαρμόζεται ήδη με επιτυχία και σε διάφορες παραλλαγές, τόσο στην Ευρώπη, όσο και στην Λατινική Αμερική. Η λύση αυτή λέγεται Συμμετοχικός Προϋπολογισμός. Μόνο που για να επιβληθεί, απαιτεί αντιπαράθεση με την κεντρική εξουσία και συνεχή ενεργοποίηση των πολιτών.

Τι είναι, όμως, ο Συμμετοχικός Προϋπολογισμός; Πρόκειται για μια διαδικασία, μέσω της οποίας καθορίζεται το πού θα κατευθυνθούν οι πόροι που διαθέτει ένας Δήμος. Το σκεπτικό της είναι ότι οι αποφάσεις για τα σημαντικά θέματα που αφορούν την πόλη, δεν μπορεί να μονοπωλούνται από λίγους και «ειδικούς» -δεν μπορεί, δηλαδή, να λαμβάνονται αντιδημοκρατικά, γραφειοκρατικά και αδιαφανώς.


Ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται η διαδικασία του Συμμετοχικού Προϋπολογισμού είναι τόσο απλός, όσο και το σκεπτικό που την στηρίζει. Μέσω μιας σειράς από συγκεντρώσεις και συνελεύσεις, ο ίδιος ο πληθυσμός της πόλης καθορίζει ποια είναι τα έργα που πρέπει να πραγματοποιήσει η διοίκηση. Δεδομένου ότι η πόλη είναι μεγάλη, η δημοτική αρχή διαιρεί την πόλη σε πολλά τμήματα ή μικροπεριοχές. Μία φορά το χρόνο, λοιπόν, ο δήμαρχος κάνει απολογισμό σε κάθεμία από αυτές τις περιοχές, τον οποίο μπορεί να παρακολουθήσει ο καθένας.
Καθώς ο κόσμος που μαζεύεται είναι πολύς, κάθε γειτονιά οφείλει να εκλέξει τους αντιπροσώπους της: όσο περισσότεροι παρόντες, τόσο περισσότεροι οι αντιπρόσωποι της συγκεκριμένης περιοχής. Μόλις η διαδικασία της εκλογής ολοκληρωθεί, ο δήμαρχος ενημερώνει για τα έργα που έχουν γίνει, για όσα πραγματοποιούνται τη στιγμή εκείνη, αλλά και για όσα δεν έχουν ξεκινήσει, εξηγώντας στους αντιπροσώπους τους λόγους της καθυστέρησης, ώστε να διασφαλίζεται η διαφάνεια.

Στη συνέχεια, οι αντιπρόσωποι επιστρέφουν στις γειτονιές και οργανώνουν συνελεύσεις για να μαζέψουν τα αιτήματα των πολιτών. Οι πολίτες εξηγούν τους λόγους που συγκεκριμένα έργα πρέπει να τεθούν σε προτεραιότητα, και σε μια νέα, μεγαλύτερη συγκέντρωση, ο μεν δήμαρχος δίνει μια εκτίμηση των εσόδων και των δαπανών για το επόμενο έτος, οι δε πολίτες παρουσιάζουν τις προτεραιότητές τους προς τον δήμαρχο. Στην μεγαλύτερη αυτή συγκέντρωση, οι αντιπρόσωποι εκλέγουν τους συμβούλους του προϋπολογισμού, που αποφασίζουν ποια έργα θα γίνουν, παίρνοντας υπ’όψη τις εκτιμήσεις του δημάρχου και τις προτεραιότητες που έχουν θέσει οι πολίτες. Το Συμβούλιο Προϋπολογισμού (που συγκροτείται από τους συμβούλους κάθε περιοχής, έναν αντιπρόσωπο του σωματείου εργαζομένων στον Δήμο, δύο αντιπροσώπους της δημαρχίας και από έναν αντιπρόσωπο της ένωσης των συλλόγων κατοίκων της πόλης) συνεδριάζει κάθε εβδομάδα και έχει τον τελευταίο λόγο στις αποφάσεις. Με τον τρόπο αυτό (που δεν απαιτεί περισσότερο χρόνο από οποιονδήποτε τυπικό αυτοδιοικητικό θεσμό: το αντίθετο...), αποφεύγονται η διαφθορά, η διαρροή πόρων και η δημιουργία πελατειακών σχέσεων, ενώ και οι πολίτες εκπαιδεύονται, μέσω της συμμετοχής τους, να θέτουν το συλλογικό συμφέρον πάνω από το πολύ στενό προσωπικό. Είναι αυτό εφικτό; Ναι. Η εμπειρία μάλιστα που μεταφέρει, μεταξύ άλλων, η κοινωνιολόγος Μάρτα Χάρνεκερ, δείχνει ότι σε έναν Δήμο ενός εκατομμυρίου κατοίκων, παίρνουν μέρος κάθε χρόνο πολλές δεκάδες χιλιάδες κάτοικοι. Σε διάφορες πόλεις, η αναλογία μπορεί να φτάσει το 1 προς 10.


Με τον Συμμετοχικό Προϋπολογισμό, η «χρηστή διαχείριση» και ο «σεβασμός στην κοινωνία των πολιτών», παύουν να είναι συνθήματα υποψηφίων που προσπαθούν να αποπολιτικοποιήσουν την διοίκηση και να χειραγωγήσουν τους πολίτες και τις τοπικές κινήσεις. Γίνονται πρακτική, καθημερινή εμπειρία, που εκπαιδεύει στη δημοκρατία και εγγυάται την κάλυψη των πραγματικών αναγκών, αντί για την επίτευξη (οικονομικού) κέρδους και (πολιτικής) εξουσίας για τους λίγους.

Αν η εναλλακτική λύση υπάρχει, το ερώτημα είναι προφανές: για ποιο σοβαρό λόγο να επιλέξει κανείς τον Καλλικράτη (όπως ζητά η κυβέρνηση) και για ποιο λόγο να θεωρήσει άξιους εμπιστοσύνης τους υποψηφίους που τον υποστηρίζουν;


Ο Δημοσθένης Παπαδάτος-Αναγνωστόπουλος είναι πολιτικός επιστήμονας, υποψήφιος δημοτικός σύμβουλος με τη Στάση Βύρωνα

Δεν υπάρχουν σχόλια: